Görsele uzun basıp “Görseli kaydet” diyebilir ya da aşağıdaki düğmeyi kullanabilirsiniz.
Belgeler arasında madde numaraları eşleşmez, kavramlar eşleşir. Bir eksen seç; aynı konunun 1876'dan bugüne nasıl formüle edildiğini birebir metinlerle gör.
Kaynak metinlerde lafzı birden fazla kez yazılmış her madde burada. Solda maddenin ilk hâli, sağda geçirdiği her değişiklik tarihi ve kanunuyla birlikte. Bu liste elle seçilmedi; kaynağın kendi değişiklik kayıtlarından otomatik çıkarıldı.
Her belgenin maddeleri kavram kavram tarandı. Bir bandın kalınlığı, o kavram ailesinin ortalama bir maddede kaç kez karşımıza çıktığını gösterir. Toplam yükseklik, metnin kavramsal yoğunluğudur: bir madde kaç farklı kavrama birden değiniyor. 1982 iki kez yer alır: yürürlüğe girdiği hâliyle (1982) ve bugünkü hâliyle (2026); aradaki fark 1982'den bu yana yapılan değişikliklerden gelir.
Grafik ekrandan geniş; bütün yılları görmek için yana kaydırın.
Anayasa bazı konuları kendisi düzenlemez; “kanunla düzenlenir” gibi bir ibareyle ayrıntıyı Meclis'in çıkaracağı kanuna bırakır.
Aşağıdaki oran, her belgede böyle bir havale içeren maddelerin payını gösterir. Oran, anayasanın kaç konuyu kendisi düzenlediğini ölçmez; yalnız havale içeren maddeleri sayar.
Kavramın geçtiği madde sayısı ve bunun belgedeki paya oranı. Sütun başlığına dokunarak sırala.
İki kavram aynı maddede geçtiğinde aralarında bir bağ kurulur; bağ ne kadar kalınsa o kadar çok maddede birlikte geçiyorlar demektir. Düğüme dokun, o kavramın belgelere göre ağırlığını ve en güçlü bağlarını gör.
Anayasa çerçeveyi kurar, ayrıntıyı kanuna bırakır. Bu sayfa o bağı görünür kılar: bir anayasa maddesinin yanında, onu hayata geçiren kanunu bulursunuz. Anayasa seçme hakkını tanır; seçimin nasıl yapılacağını seçim kanunları yazar.
Atlasın omurgası belge değil sürüm. Bugünkü 1982, 1982'de yürürlüğe giren metin değildir; aynı şey 1921, 1924 ve 1961 için de geçerlidir.
Her anayasanın yürürlükte kaldığı süre boyunca geçirdiği değişiklikler, kanun numarası ve dokunduğu maddelerle. 1982 satırlarındaki Resmî Gazete ve halkoylaması bilgileri Anayasa Mahkemesi'nin Gerekçeli Anayasa yayınındaki değişiklik tablolarından alınmıştır.
Anayasa Mahkemesi iki anayasa değişikliği hakkında iptal kararı vermiştir: 2008'de 5735 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin tamamını, 2010'da 5982 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin bazı ibare ve cümlelerini iptal etmiştir. İptal edilen adımlar ve ibareler Değişim Kaydı'nda ilgili maddenin geçmişinde kararın künyesiyle işaretlidir.
Beş belgenin ve sürümlerinin bütün maddeleri tek yerde — 1961 ve 1982 Başlangıçları ile 1982'nin geçici maddeleri dahil. Aradığın kelime hangi anayasada, hangi maddede geçiyor?
Bu araç bir başvuru eseridir. Güvenilirliği, ne yaptığını olduğu kadar ne yapmadığını da açıkça söylemesine bağlıdır. Bu sayfa, hukukçu olmayan bir okuyucunun da baştan sona anlayabileceği biçimde yazılmıştır.
Türkiye'nin anayasa metinlerini yan yana koyar. Aynı konunun — diyelim egemenliğin kime ait olduğunun — 1876'dan bugüne nasıl farklı cümlelerle yazıldığını gösterir. Yorum yapmaz, metni gösterir.
Anayasalar arasında madde numaraları tutmaz. 1924'ün 3. maddesi egemenlikten söz ederken 1982'nin 3. maddesi devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı, millî marşı ve başkentinden söz eder. Bu yüzden karşılaştırmanın omurgası numara değil kavramdır: bir ekseni açtığınızda her belgeden o konuyu düzenleyen madde getirilir. Hangi maddenin hangi eksene girdiği elle belirlenmiş, her biri kaynak metne karşı doğrulanmıştır.
Bir anayasa yürürlüğe girdiği gün donmaz. 1982 Anayasası 1987'den 2017'ye kadar 19 kanunla değiştirildi; bugün okuduğumuz metin 1982'de oylanan metin değildir. Aynı şey diğerleri için de geçerlidir: 1921 metni 1923'te, 1924 metni 1928, 1931, 1934, 1937 ve 1945'te, 1961 metni 1969 ile 1974 arasında yedi kanunla değişti. Atlas bu yüzden belgeleri değil sürümleri izler. 1945'te yeni bir anayasa yapılmamış, 1924 metni öz Türkçeye çevrilmiştir. Bu değişiklik, 10 Ocak 1945 tarihli ve 4695 sayılı Kanun ile yürürlüğe konmuştur; 1952'de 5997 sayılı Kanunla 1924 metni yeniden yürürlüğe konmuştur. Atlas bu değişikliği kronolojide gösterir. Öz Türkçe metin atlasta ayrı bir sürüm olarak (1945) yer alır: Belgeler'de, Madde Ara'da, eksenlerde ve Zaman Akışı'nda görünür. 1924 maddelerinin değişikliği olarak sayılmaz, Değişim Kaydı'nda yer almaz; 1924'ün hükümleri iki kez sayılmasın diye Kavram Haritası'nın bağlarına katılmaz.
Madde metinleri birebirdir; kısaltma, sadeleştirme veya imlâ düzeltmesi yapılmamıştır. Kaynak dosyalardan otomatik çıkarım sırasında madde metinlerine karışan sayfa başlıkları, bölüm başlıkları, dipnotlar ve yayın notları ayıklanmıştır; bunlar metnin parçası değildir. Mevzuat metinlerindeki “(Değişik: …)” türünden değişiklik notları metinden ayrılmış, bilgisi sürüm zincirinde verilmiştir. Metinden çıkarılmış ibarelerin yerini gösteren “(…)” işaretleri resmî metindeki gibi korunmuştur. Renkli işaretlemeler yalnız karşılaştırma içindir.
Derlemedeki dizgi hataları ve eksik metin yalnız Resmî Gazete'deki metne dayanarak düzeltilir. Bunlar 1961 Anayasası'nın 4. maddesinde baş harfi düşmüş “gemenliğin” sözcüğü (“Egemenliğin”) ile 94. maddesinde yarım kalmış son cümledir (“… bütçe kanunu tasar”); ikisi de Resmî Gazete'deki (20 Temmuz 1961, sayı 10859) metne göre düzeltilmiştir.
Her eksenin altındaki bulgu notu metinler arasında ne değiştiğini anlatır; bir okuma önermez, bir tarafı savunmaz. Bulgu notlarında tırnak içinde verilen her ifade, derleme sırasında kaynak metinlere karşı otomatik olarak aranır; bulunamazsa atlas üretilmez.
1982 Anayasası dört aşamada yazıldı: Danışma Meclisi metni kabul etti, Millî Güvenlik Konseyi Anayasa Komisyonu metni yeniden düzenledi, Millî Güvenlik Konseyi metni görüşüp oyladı ve metin 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi. Konsey, genel kurul görüşmelerinde bazı maddeleri komisyon metninden farklı biçimde kabul etmiştir; örneğin 30. maddedeki “Cumhuriyetin temel ilkeleri” ibaresi, 26. maddedeki “herhangi bir dil” ifadesi ve 167. maddenin dış ticarete ilişkin fıkrası Konsey'de bu biçimi almıştır.
Atlas her maddenin ilk hâli olarak yürürlüğe giren metni gösterir: Anayasa Mahkemesi yayınında her maddenin güncel hâlinin ardından basılan metin. Bu metin 26 maddede komisyon taslağından farklıdır. Yayının yürürlük metnini ayrıca basmadığı 13 maddede komisyon metni, komisyonun Danışma Meclisi metnini aynen kabul ettiği durumlarda Danışma Meclisi metni kullanılmıştır; yayının kayıtlarına göre bu maddelerin hiçbiri Konsey görüşmelerinde değiştirilmemiştir.
1982 Anayasası'nın değişikliğe uğrayan maddesi ve Başlangıç'ı için ilk hâlden bugüne her değişiklik ayrı bir adım olarak kurulmuştur: kanunla yapılmış adım. Zincirler dört sınamadan geçer. Zincirin son adımı maddenin bugünkü metniyle örtüşmelidir. Her adımın kanunu ya resmî değişiklik tablosunda o madde için yer almalı ya da maddenin kendi değişiklik notlarında geçmelidir. Resmî tablodaki her kanun-madde eşleşmesi zincirde bulunmalıdır. Ayrıca bilinen olgular sınanır: 75. maddede milletvekili sayısının dörtyüz, beşyüzelli ve altıyüz olarak değişmesi, 101. maddede Cumhurbaşkanının önce Meclisçe, 2007'den sonra halkça seçilmesi, 146. maddede Anayasa Mahkemesi'nin onbir asıl ve dört yedek üyeyle kurulması gibi. Sınamalardan biri tutmazsa atlas üretilmez.
Bu sınamalar çıkarım sırasında gerçek hatalar yakaladı ve düzeltildi: bir geçici maddenin değişikliklerinin aynı numaralı asıl maddeye atfedilmesi, kaynakta farklı yazılmış bölüm başlıkları yüzünden atlanmış ara adımlar, bir maddenin ortasına karışmış yayın dipnotu.
Her değişiklik adımının yanında tarihin türü yazılır. Kabul (1921'den bugüne): değiştiren kanunun kabul tarihi, yani kaynakların kanunu tarihi ve sayısıyla andığı künyedeki tarih; kanunun Resmî Gazete'de yayımı ve yürürlüğü bundan sonradır (1982 kronolojisinde Resmî Gazete künyesi ayrı sütundadır). İrade (1876): padişahın kanunu onayladığı irade tarihi, derlemenin “İrade Tarihi” satırından. Resmî Gazete: 1924'teki tefsir kararı için kaynak yalnız Resmî Gazete tarihini verir. Kaynakta bozuk basılmış iki tarih (1961'de “20/19/1971” ve “15/13/1973”) tahmin edilmez; aynı kanunun aynı belgedeki öteki notlarında geçen tarih kullanılır.
1924 Anayasası'nın 23. maddesine ilişkin 1927 tarihli 111 numaralı karar bir tefsir kararıdır: madde değiştirilmemiş, TBMM tarafından yorumlanmıştır. Atlasta bu yüzden değişiklik olarak değil, not olarak gösterilir ve değişiklik sayılarına katılmaz.
5735 sayılı Kanun (kabul 9 Şubat 2008) 10. maddeye bir ibare, 42. maddeye bir fıkra ekledi. Anayasa Mahkemesi bu değişikliğin tamamını (Kanunun 1. ve 2. maddelerini) 5 Haziran 2008 tarihli, E.2008/16, K.2008/116 sayılı kararla iptal etti; iptal 22 Ekim 2008'de yürürlüğe girdi. Değişiklik, iki maddenin geçmişinde ve kronolojide kararın künyesiyle birlikte ayrı ve işaretli bir adım olarak gösterilir. Değişiklik sayıları iptal edilen adımları saymaz: Değişim Kaydı'ndaki madde ve değişiklik sayıları, bu sayfadaki 1982 sayıları, bilgi notu ve veri paketi yalnız yürürlüğe girip kalan değişiklikleri sayar. Zincirde iptalden sonraki adım, iptalden önceki metinle karşılaştırılır.
5982 sayılı Kanunla (kabul 7 Mayıs 2010) yapılan değişikliğin bazı ibare ve cümlelerini Anayasa Mahkemesi 7 Temmuz 2010 tarihli, E.2010/49, K.2010/87 sayılı kararla iptal etti; iptal 1 Ağustos 2010'da yürürlüğe girdi. Kararın değişiklik zincirine giren kısmı 146. ve 159. maddelerdedir: bu iki maddenin 2010 adımında kararın künyesi notta yazılır, iptal edilen ibareler metinde kesik çizgili bir çerçeveyle işaretlenir ve notta birebir verilir (üstü çizili metin, farkın her yerinde olduğu gibi, o değişiklikle çıkarılan metindir). Değişikliğin geri kalanı yürürlükte kaldığı için bu adımlar değişiklik olarak sayılır. Sonraki adım (2017, 6771 sayılı Kanun), iptalden sonra yürürlükte kalan metinle karşılaştırılır; resmî metinlerdeki yazımla iptal edilen ibarenin yerinde “(…)” durur. 146. maddede bu metni bugünkü resmî metin doğrular: ibarelerin yerinde aynı “(…)” işaretleri durur. 159. maddenin 2010–2017 arasında yürürlükte kalan metni ise kaynakta ayrıca basılmamıştır; 2010 adımının metninde iptal edilen ibareler “(…)” ile değiştirilerek kurulmuştur. Böylece 2010'da iptal edilen ibareler 2017 değişikliğiyle çıkarılmış gibi görünmez. İptal edilen ibareler Gerekçeli Anayasa'daki kararın ilgili bölümünden ve dipnotlardan alınmıştır; derleme, her ibarenin hem bu kaynakta hem 2010 adımının metninde birebir geçtiğini sınar. Kararın Geçici 18. ve Geçici 19. maddelere ilişkin kısmı, iki kararın listelendiği Belgeler sekmesindeki karar kaydında yazılıdır.
1876 metnini değiştiren kanunlar (1909–1918) derlemenin ekinden kanun kanun okunur; her değişiklik kendi kanununun tarihiyle gösterilir. Kaynak bazı değişikliklerde maddenin tamamını değil, yalnız değiştirilen kısmını verir. Bu değişikliklerin metni gösterilmez, yalnız tarihi ve kanunu anılır; maddenin değişmiş tam metni kaynaktan kurulamaz. Bir kanunun künyesinde kaynak çelişkilidir; tarihin nereden alındığı o değişikliğin notunda yazılıdır.
Zaman Akışı ve Kavram Haritası sekmelerindeki sayılar metin taranarak üretildi. Her kavram için bir arama kalıbı tanımlandı; o kalıp bir maddede geçiyorsa madde sayıldı. Ölçü birimi kavramın geçtiği madde sayısıdır. Kalıplar iki dil katmanını birden tarar: “egemenlik” aranırken “hâkimiyet”, “yürütme” aranırken “icra kudreti” de eşleşir. 1924 metni ile 1945 öz Türkçe sürümü aynı hükümleri taşıdığı için yakın sonuç vermelidir; kanuna havale oranında 1924 için %, 1945 için % çıkması kalıpların iki dili de yakaladığını gösterir.
Kalıpların isabeti tarihinde ölçüldü. Her kavramın her belgede eşleştiği bütün sözcük biçimleri tek tek okundu ( kavram ve biçim çifti). Bir eşleşme, sözcük o maddede kavramın kendisini ya da bir türevini aynı anlamda taşıyorsa doğru sayıldı; kurum ve unvan adlarının içinde geçmesi de sayıldı (“Büyük Millet Meclisi”, “milletvekili”). Önceki kalıplarla bulunan madde ve kavram eşleşmesinden tanesi (yüzde ) yanlıştı ve çıkarıldı. Bunlar ay adları (“Teşrinisani”), başka anlamdaki eş yazımlar (egemenlik anlamındaki “Hâkimiyet”in hâkim sayılması), başka sözcüklerin parçaları (“çeşitli”, “vatandaş”, “emekliye”) ve başka anlamdaki kullanımlardı (“Başkanlık Divanı”, “vekillik eder”). eşleşme kaçırılmıştı ve eklendi: 1876'nın “Heyeti Mebusan”, “Vükelâ” ve “kavanin” gibi yazımları, 1924'ün “Hakkı kaza” ve “Başvekil”i, ekli biçimler (“egemenliğini”, “serbesttir”, “hakkıdır”) ve büyük harfle başlayan sözcükler (metin küçük harfe çevrilirken “İ” harfi bozuluyordu). Kaçırılan biçimler ancak bilinen yazımlar aranarak bulunabildiği için kaçırma oranı ölçülemez; kalıpların bulmadığı başka biçimler olabilir. Her kavram için en az bir olumlu ve bir olumsuz örnek kalıcı bir sınamadır: 1924'ün 8. maddesindeki “Hakkı kaza” Yargı sayılır, 89. maddesindeki ilçe anlamındaki “kaza” sayılmaz. Örneklerden biri tutmazsa atlas üretilmez.
Sayıma Başlangıç metinleri ve geçici maddeler katılmaz; her belgenin kalıcı maddeleri sayılır. 1876, 1921, 1924 ve 1961 için maddelerin özgün hâli sayılmıştır. Zaman Akışı'ndaki 1945 sütunu yeni bir anayasa değil, 1924 metninin öz Türkçe sürümüdür; ayrı ölçülür, ama Kavram Haritası'nın bağlarına katılmaz. 1982 iki kez sayılır: yürürlüğe girdiği hâliyle (177 madde) ve bugünkü hâliyle (yürürlükte kalan 154 madde). Böylece her anayasa yürürlüğe girdiği hâliyle karşılaştırılır; 1982'de yürürlüğe giren metinle bugünkü metin arasındaki fark da ayrıca görünür.
İki kavram aynı maddede birlikte geçiyorsa aralarına bir bağ çizilir; bağ kalınlığı kaç maddede birlikte geçtikleridir. Bu bir neden-sonuç ilişkisi değil, birlikte anılma ilişkisidir.
1982 maddelerinin altındaki gerekçe, metni hazırlayan Danışma Meclisi'nin açıklamasıdır; Anayasa Mahkemesi'nin Gerekçeli Anayasa yayınından alınmıştır. Gerekçe bağlayıcı değildir; anayasa koyucunun amacını anlamaya yarayan tarihî bir yorum kaynağıdır. Danışma Meclisi metni sonradan Millî Güvenlik Konseyi'nde değiştirildiği için, yürürlüğe giren metnin Danışma Meclisi metninden belirgin biçimde ayrıldığı maddelerde gerekçe kutusunda ayrıca uyarı bulunur.
Her maddenin altındaki şerit o maddeye hangi yıllarda dokunulduğunu gösterir. 1982 için bilgi sürüm zincirlerinden, diğer anayasalar için kaynak metinlerdeki değişiklik kayıtlarından alınmıştır.
Anayasa bir çerçevedir; günlük hayatı altında çıkan kanunlar düzenler. Zaman Akışı sekmesindeki kanuna havale ölçümü, anayasanın kaç maddesinde “kanunla düzenlenir” türünden bir yetki devri bulunduğunu sayar. Norm Hiyerarşisi sekmesindeki alıntılar ilgili maddenin bugünkü metninin ilk cümleleridir; eşleşmeler örnek niteliğindedir ve bir maddeyi uygulayan mevzuatın tamamını değil, temel kanununu gösterir.
Anayasa değişikliklerine ilişkin iki iptal kararı değişiklik zincirlerinde işaretli, Belgeler sekmesinde listelidir. Kanunların anayasaya uygunluğuna ilişkin Anayasa Mahkemesi kararları katmanı ise henüz kurulmamıştır; sayı uydurulmayacağı için boş bir sekme olarak da bırakılmamıştır. Kurulduğunda kararların isabetini tartışmayacak, yalnız sayacak ve gösterecektir.
Yeni metin yayımlandığında listeye yeni bir sürüm olarak eklenecek, eksenler onu da kapsayacaktır.
anayasaatlasi.com kendi çerezini yazmaz ve ziyaretçi ölçüm aracı kullanmaz. Site Cloudflare üzerinden sunulur. Cloudflare, barındırma sağlayıcısı olarak tarayıcıların gönderdiği teknik ağ hata raporlarını alabilir ve otomatik trafiği ayırt etmek için tarayıcıya cf_clearance adlı bir çerez yazar. E-posta adresiniz bize yalnız iletisim@
Anayasa Atlası: Türkiye anayasa metinlerinin karşılaştırmalı dijital atlası, sürüm . Madde metinlerine atıf yapılırken resmî kaynağın da gösterilmesi önerilir.
Veri sürümü:
Görsele uzun basıp “Görseli kaydet” diyebilir ya da aşağıdaki düğmeyi kullanabilirsiniz.